Wetenschappelijk onderzoek
De speurtocht naar de verloren Nederlandse AMM
Biologie · Genetica · Herkomst
De resterende donkere honingbij in Nederland
De donkere honingbij (Apis mellifera mellifera, AMM) was van nature de honingbij van Nederland en grote delen van Noordwest-Europa. Door invoer van andere ondersoorten, kruising en veranderingen in de imkerij is haar oorspronkelijke genetische positie sterk veranderd. Toch zijn er aanwijzingen dat in Nederland nog genetisch waardevolle populaties aanwezig zijn.
Het meest hoopgevende actuele voorbeeld is Texel. Onderzoek van Wageningen University & Research en het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN) wijst op een populatie met een aanzienlijke genetische waarde en diversiteit. Ook eerder Europees DNA-onderzoek vond in een onderzochte Nederlandse beschermingspopulatie weinig genetische vermenging met de C-lijn, waartoe onder meer de Italiaanse honingbij behoort. Daarnaast biedt onderzoek aan historische museumexemplaren mogelijkheden om de genetische geschiedenis van Europese honingbijen beter te reconstrueren.
Toch blijven belangrijke vragen onbeantwoord. In hoeverre zijn de huidige Nederlandse AMM genetisch verwant aan de historische populatie? Zijn er buiten Texel nog herkenbare restpopulaties? En komen er in Nederlandse bossen nog vrij levende kolonies voor die zich zelfstandig voortplanten?
Het beantwoorden van deze vragen vraagt om een combinatie van genetisch onderzoek, historische gegevens en langdurige waarnemingen in het landschap. Daarmee kan niet alleen de genetische diversiteit worden onderzocht, maar ook de mogelijkheid dat de donkere honingbij opnieuw een zelfstandige plaats inneemt in de Nederlandse natuur.
Morfologie: de vorm van de honingbij
Morfologie beschrijft de bouw en uiterlijke kenmerken van een bij: onder meer kleur, beharing, lichaamsverhoudingen en vleugeladering. Morfometrie is het systematisch meten en vergelijken van zulke kenmerken.
Bij vleugelonderzoek worden bijvoorbeeld de cubitaalindex (een verhouding tussen twee adersegmenten) en de vorm van de vleugel vergeleken met referentiepopulaties. Geometrische morfometrie vergelijkt de ligging van herkenbare punten in de vleugeladering.
Een donkere kleur of een passende vleugelvorm is niet voldoende om zuivere AMM of Nederlandse herkomst vast te stellen. Betrouwbare vergelijking vraagt om meerdere bijen per volk, geschikte referenties en een vastgelegde meetmethode.
Een praktisch hulpmiddel voor vleugelmeting is het online meetinstrument van mellifera.lu, een Luxemburgse fokker van de donkere bij; de tip komt uit het internationale SICAMM-netwerk. U laadt een foto van een vleugel of maakt die direct met de telefoon, en het instrument meet onder meer de cubitaalindex, de hantelindex en de discoidale verschuiving — de kenmerken die bij vleugelmorfometrie met referentiepopulaties worden vergeleken. Het instrument werkt in het Duits, Frans en Engels. Naar het meetinstrument van mellifera.lu
DNA: het genoom en de moederlijn
Kern-DNA en mitochondriaal DNA beantwoorden verschillende vragen. Ze vullen elkaar aan, maar zijn niet uitwisselbaar.
Kern-DNA en het gehele genoom
Bij werksters en koninginnen komt het kern-DNA van zowel de moeder als de vader. Onderzoek van veel DNA-varianten (SNP’s), of sequencing van het gehele genoom, kan een breed beeld geven van verwantschap en vermenging met andere ondersoorten: introgressie.
De uitkomst hangt af van de bemonstering, de referentiepopulaties en de analysemethode. Ook een genoomanalyse is geen absoluut bewijs van historische Nederlandse herkomst.
Mitochondriaal DNA (mtDNA)
Mitochondriën zijn kleine onderdelen van de cel met eigen DNA. Dit DNA wordt bij honingbijen via de moeder doorgegeven. Een mtDNA-haplotype, een herkenbare DNA-variant, vertelt daardoor vooral iets over de moederlijn.
Een AMM-passende moederlijn sluit vermenging in het kern-DNA niet uit. Alleen mtDNA gebruiken om een volk ‘100% zuiver’ te noemen, is daarom onvoldoende.
Van Ierland naar Breda: onderzoek naar de inheemse honingbij
Genetische verwantschap als aanknopingspunt voor natuurherstel
Ierland is een belangrijk Europees toevluchtsoord voor de inheemse donkere honingbij (Apis mellifera mellifera, AMM). Onderzoek van prof. Grace P. McCormack en haar collega's aan de University of Galway heeft aangetoond dat daar nog een omvangrijke en genetisch herkenbare populatie van deze ondersoort voorkomt. In 2018 onderzochten Hassett en collega's 412 bijen uit 24 Ierse graafschappen. Daarbij werden 34 mitochondriale haplotypen gevonden. Verschillende veelvoorkomende Ierse haplotypen bleken identiek aan eerder beschreven Nederlandse haplotypen.
Deze overeenkomst is bijzonder relevant voor het Nederlandse natuurherstel. Historische bronnen en genetisch onderzoek wijzen erop dat na de grote bijensterfte die bekendstaat als de Isle of Wight disease, Nederlandse honingbijen naar Ierland zijn overgebracht. De aanwezigheid van Nederlandse haplotypen in Ierland kan daarmee een aanknopingspunt vormen voor nader onderzoek naar de historische verspreiding en verwantschap van Europese AMM-populaties.
Ook het vervolgonderzoek aan de University of Galway is veelbelovend. Onderzoek naar vrij levende Ierse honingbijvolken liet zien dat deze populatie overwegend uit genetisch als AMM geïdentificeerde bijen bestaat. In 2026 bevestigde onderzoek met whole-genome sequencing bovendien dat de genetisch zuivere Ierse populatie zich onderscheidt van andere onderzochte Europese AMM-populaties. Tegelijkertijd waarschuwen de onderzoekers voor toenemende genetische vermenging door de invoer van andere ondersoorten en hybriden.
Stichting Het Conservatoire wil deze kennis benutten voor het Bijenlandschap De Oude Nassaubossen van Breda. In samenwerking met bijenhouders en wetenschappelijke instellingen willen wij onderzoeken welke mitochondriale haplotypen aanwezig zijn bij langdurig met de inheemse honingbij werkende Nederlandse imkers en in hoeverre deze overeenkomen met historisch beschreven Nederlandse en Ierse varianten.
Daarvoor willen wij de mogelijkheden onderzoeken van mitochondriaal DNA-onderzoek aan bijenmonsters, onder meer in samenwerking met Naturalis Biodiversity Center in Leiden. De uitkomsten kunnen helpen om de genetische geschiedenis van Nederlandse AMM-lijnen beter te documenteren en richting te geven aan vervolgonderzoek met nucleaire DNA-markers.
Onze inzet is niet alleen het behoud van genetisch erfgoed, maar ook het herstel van een samenhangend landschap waarin inheemse honingbijen zich opnieuw kunnen handhaven, zwermen en als vrij levende volken een plaats kunnen innemen.
Van genetische aanwijzing naar wetenschappelijk onderbouwd natuurherstel.
Wetenschappelijke bronnen
Deze publicaties vormen een eerste leesbasis. Het zijn externe onderzoeken, geen onderzoeksresultaten van Stichting Het Conservatoire.
Wageningen University & Research (2025)
Hoe blijft de Nederlandse zwarte honingbij behouden?Actueel Nederlands onderzoek, onder meer naar de populatie op Texel.
Henriques et al. (2018) · Scientific Reports
High sample throughput genotyping for estimating C-lineage introgression in the dark honeybeeEuropees DNA-onderzoek naar vermenging met de C-lijn, ook in een Nederlandse beschermingspopulatie.
Themudo et al. (2020) · Scientific Reports
Declining genetic diversity of European honeybees along the twentieth centuryOnderzoek aan historische museumexemplaren over de afname van de genetische diversiteit van Europese honingbijen.
Meixner et al. (2013) · Journal of Apicultural Research
Standard methods for characterising subspecies and ecotypes of Apis melliferaStandaardmethoden voor het onderzoeken en vergelijken van ondersoorten.
Pinto et al. (2014) · Journal of Apicultural Research
Genetic integrity of the Dark European honey bee (Apis mellifera mellifera) from protected populations: a genome-wide assessment using SNPs and mtDNA sequence dataWaarom kern-DNA en mitochondriaal DNA samen moeten worden bekeken.
Buswell et al. (2025) · Journal of Apicultural Research
Whole genome analyses of introgression in British and Irish Apis mellifera melliferaGenoomonderzoek van Britse en Ierse AMM; online gepubliceerd in 2024.
Ruttner (1988) · Springer
Biogeography and Taxonomy of HoneybeesStandaardwerk over de indeling en verspreiding van honingbij-ondersoorten, gebaseerd op morfometrie.
Garnery, Cornuet & Solignac (1992) · Molecular Ecology
Evolutionary history of the honey bee Apis mellifera inferred from mitochondrial DNA analysisMitochondriaal DNA onderscheidt evolutionaire lijnen van de honingbij, waaronder de M-lijn van de donkere bij.
Hassett, Browne, Grace P. McCormack e.a. (2018) · Journal of Apicultural Research
A significant pure population of the dark European honey bee (Apis mellifera mellifera) remains in IrelandOnderzoek naar Ierse AMM met kern- en mitochondriale merkers bij 412 bijen uit 24 graafschappen.
Smith, Valentine, Binetti, Browne, Grace P. McCormack e.a. (2026) · Scientific Reports
Whole-genome sequencing data confirms the uniqueness of Ireland’s native honey beeVervolgonderzoek met whole-genome sequencing, met onder meer 75 vrij levende Ierse kolonies: de genetisch zuivere Ierse populatie onderscheidt zich van andere Europese AMM-populaties.
Beowulf A. Cooper (1986) · BIBBA
The Honeybees of the British IslesKlassiek boek over de inheemse donkere bij van Britannië en Ierland en het herkennen van haar kenmerken.
Thomas D. Seeley (2019) · Princeton University Press
The Lives of Bees: The Untold Story of the Honey Bee in the WildHoe honingbijen in het wild leven, en wat dat betekent voor natuurlijk imkeren.
Kennis of historische informatie delen?
Heeft u relevante literatuur, archiefmateriaal of expertise in bijenmorfologie of genetica? We komen graag met u in contact.